Jump to content
Title: Ysbryd y Mwynwyr - Spirit of the Miners
Ystrad EinionChimney, TaliesinWaterwheel at Llywernog
 
Olwyn Dŵr

Pyllau Bont-goch

Llwybr Llawrcwm
Llwybr Llawrcwm

Mae yna lawer o hen fwyngloddiau plwm yn ardal Bont-goch. Ceir rhai o'r gweithfeydd hynaf, a ddatblygwyd gan Syr Hugh Myddleton tua 1620, i'r dwyrain o fwynglawdd yr Hafan, neu fwynglawdd Caninog i roi iddo ei enw gwreiddiol. Yn ystod yr 17eg a'r 18fed ganrif, gweithiwyd mwynglawdd Llanerch-clwydau yn ymyl Bont-goch. Erbyn canol y 18fed ganrif roedd mwynglawdd Cefngwyn i'r gogledd o'r pentref yn gweithio.




Olion Bwlchglas
Olion Bwlchglas

Roedd y mwyngloddiau yn eu hanterth yn yr ardal yn ystod canol y 19eg ganrif. Mae'r mwyngloddiau ym Mynydd Gorddu, Moelgolomen, Tynewydd, Llawr-cwm-bach, Bwlchystyllen a Bwlchglas i gyd yn dyddio o'r cyfnod hwn.

Bwlchglas oedd un o'r rhai mwyaf llwyddiannus ac yn un o'r mwyngloddiau olaf i weithio yn yr ardal, daeth y gwaith i ben ym 1921. Codwyd dros 1,200 tunnell o fwyn plwm yno rhwng 1909 a 1916. Cartrefi i fwynwyr plwm a'u teuluoedd oedd llawer o'r hen fythynnod a welir yn ac o amgylch y pentref. Daeth y mwynwyr i'r ardal i chwilio am waith yn ystod canol y 19eg ganrif.




Lewis Gilbertson
Lewis Gilbertson

Oherwydd y cynnydd yn y boblogaeth adeiladwyd ysgol y pentref ym 1856 ac eglwys Sant Pedr ym 1868. Talwyd amdanynt gan y Parch. Lewis Gilbertson o Blas Cefngwyn, Bont-goch a oedd yn Is-brifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen ac yn glerigwr amlwg. Roedd yn ceisio gofalu am anghenion ysbrydol y mwynwyr a'u teuluoedd. Bu llwyddiant y mwyngloddiau plwm yn gyfrifol am sicrhau bod crefftau a busnesau lleol eraill hefyd yn llewyrchu. Hyd yn oed yn nechrau'r 20fed ganrif byddai'r crydd lleol yn mynd â dewis o esgidiau i'w gwerthu i'r mwynwyr ym mwynglawdd cyfagos Cwmsymlog. Tua'r un cyfnod byddai siop y pentref ym Mont-goch yn pobi bara ffres yn ddyddiol i'r mwynwyr ym Mwlchglas.




Siâr Llawrcwmbach
Siâr Llawrcwmbach

Pwll Plwm Bwlchglas
Pwll Plwm Bwlchglas

Pwll Vaughan 1909
Pwll Vaughan 1909

Pwllolwyn
Pwllolwyn

Bont-goch yn 1846
Bont-goch yn 1846


Y panel dehongli ym Montgoch

Y panel dehongli ym Montgoch - cewch darllen testun y panel uchod


Darllenwch mwy am gefndir y prosiect a'i waith yn: Talybont, Furnace, Taliesin, Tre'r Ddôl neu wrando ar y ffeiliau sain.